ΠΑΠΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ε΄ (1340;-1410). ΕΝΑΣ ΝΙΣΥΡΙΟΣ ΠΑΠΑΣ

Λόγω της εκδημίας του Πάπα Φραγκίσκου, αρκετά άρθρα και σχόλια δημοσιεύονται στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο και μερικά απ’ αυτά, αναφέρονται και στους διατελέσαντες Έλληνες Πάπες τελευταίος εκ των οποίων ήταν ο Αλέξανδρος Ε΄(1339 ή 40-1410), κατά κόσμον Πέτρος Φίλαργος ή Φιλάργης. Για την καταγωγή του, διατυπώνονται αρκετές απόψεις. Στην Ελλάδα, έχει επικρατήσει η άποψη ότι κατήγετο από την Κρήτη. Είναι όμως έτσι, ή μήπως το μέγεθος της Κρήτης και η

γνωστή φιλοπατρία των Κρητικών, έχουν εξαφανίσει την άλλη άποψη περί της ελληνικής καταγωγής του πάπα Αλεξάνδρου; Θυμάμαι την εντύπωση που μου είχε προκαλέσει, κατά το 1956, (μαθητής τότε του Βενετοκλείου γυμνασίου Ρόδου), άρθρο του αείμνηστου ιατρού Μιχαήλ Τσατσαρώνη σε νισύρικο περιοδικό έντυπο, με τίτλο, «Ένας Νισύριος Πάπας στη Ρώμη». Όπως μου εξήγησε αργότερα ο αείμνηστος γιατρός, τις πληροφορίες τού μετέφερε λόγιος καθολικός ιερωμένος, στη Ρόδο, ο οποίος τον διεβεβαίωσε ότι αυτή ήταν η επικρατούσα στην καθολική εκκλησία άποψη, σχετικά με την καταγωγή του πάπα Αλεξάνδρου Ε΄ Χρόνιααργότερα, μετά από μακροχρόνια έρευνα, και στηριζόμενος κυρίως σε εργασίες δύο προβεβλημένων επιστημόνων, του καθηγητού ιστορίας Βυζαντινών χρόνων στο ΑΠΘ αείμνηστου Ζαχαρία Τσιρπανλή, και της Ιταλίδας αρχαιολόγου, αείμνηστης Λουτσίλα Ντονάτι-Κουρούνι, καταλήγουμε στα εξής:

Ο καθηγητής Ζ. Τσιρπανλής. Στο βιβλίο του, «Η ΡΟΔΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΝΟΤΙΕΣ ΣΠΟΡΑΔΕΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΤΩΝ ΙΠΠΟΤΩΝ», αναφέρεται στο περιηγητικό κείμενο του Φραγκισκανού μοναχού Francesco Suriano, που ταξίδεψε στην Ανατολή κατά το δεύτερο μισό του 15 ου αι. Γράφει: «Τα χρόνια, επομένως, κατά τα οποία ζει είναι πολύ κοντά στην εποχή του Αλεξάνδρου Ε΄, ενώ το γεγονός ότι ήταν φραγκισκανός καλόγερος, όπως και ο Φιλάργης, μας κάνει να πιστεύομε ότι είναι ενημερωμένος για ό,τι συμβαίνει στο Τάγμα του, αξιόπιστος τουλάχιστο και στις ειδήσεις του για τον Φιλάργη. Η αξιοπιστία του μάλιστα για το θέμα που μας ενδιαφέρει δεν είναι εύκολο ν’ αμφισβητηθεί, γιατί, αν και ο Surίano αναφέρεται στο φραγκισκανό κοινόβιο της Κρήτης και στην περιγραφή γενικά του νησιού αυτού, υπογραμμίζει ότι ο πάπας Αλέξανδρος, που ελάμπρυνε το κρητικό κοινόβιο των Φραγκισκανών, καταγόταν από τη Νίσυρο. Ιδού ακριβώς τι γράφει: “Και παρόλο που τον λένε (τον Αλέξανδρο) Κρητικό, όμως ήταν από τη Νίσυρο, από όπου μικρό τον πήρε ένας καθηγητής της Θεολογίας”». Αυτή η μαρτυρία ενός Φραγκισκανού μοναχού, επιβεβαιώνει την μαρτυρία του καθολικού ιερωμένου προς τον Μ. Τσατσαρώνη, ότι ο Πέτρος, ορφανός, ζούσε στο χωριό Άργος της Νισύρου, (η ύπαρξη του Άργους είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη), σε μεγάλη πενία και όταν τον είδε ο επισκεπτόμενος το Άργος Φραγκισκανός μοναχός, τον λυπήθηκε και τον πήρε μαζί του στο κοινόβιό του στην Κρήτη. Είναι γνωστόν ότι από το 1306, η Δωδεκάνησος είχε καταληφθεί από τους Ιωαννίτες Ιππότες, οι οποίοι είχαν δημιουργήσει επισκοπή καθολικών στη Νίσυρο με Λατίνο φυσικά επίσκοπο. Οι άλλες πηγές σχετικά με την καταγωγή του πάπα Αλεξάνδρου Ε΄ στις οποίες αναφέρεται ο καθηγητής Τσιρπανλής, είναι, ο Μάρκος Ρενιέρης, (Κρητικός στην καταγωγή), ο Σταυράκης και ο Ζουδιανός, (επίσης Κρητικός), οι οποίοι θεωρούν ότι γεννήθηκε σε χωριό της Κρήτης και ότι οι Φραγκισκανοί μοναχοί τον μόρφωσαν, αγνοώντας την άποψη ότι στη Νίσυρο γεννήθηκε και από εκεί τον μετέφεραν οι Φραγκισκανοί στην Κρήτη. Μόνο ο Gerola και ο Hofman αναφέρονται στην πιθανότητα να ήταν από τη Νίσυρο. Οι υποστηρικτές της κρητικής καταγωγής του Πάπα, αντλούν τις πληροφορίες τους από το βιβλίο του Comelius (1755) και αυτός με τη σειρά του στηρίζεται σε μια επιγραφή που μνημονεύει ο Νικόλαος Κομνηνός Παπαδόπουλος, (Κρητικός) και σε όσα αναφέρονται στο ανέκδοτο βιβλίο του γνωστού χρονογράφου Andrea Cornaro αναφερόμενο στην ιστορία της Κρήτης. Αλλά ο Παπαδόπουλος και ο Cornaro, έζησαν δύο και τρεις αιώνες αντίστοιχα μετά την εποχή του πάπα και επομένως οι πηγές πληροφοριών έχουν υποστεί τις αλλοιώσεις που επιφέρουν η χρονική απόσταση ή η εξυπηρέτηση κάποιων σκοπιμοτήτων. Πέραν τούτων όμως, «η αξιοπιστία και των δύο σε ορισμένα τουλάχιστον σημεία του έργου τους έχει αποδειχθεί αμφισβητήσιμη», όπως ακριβώς αναφέρει ο καθηγητής Τσιρπανλής. Την κρητική καταγωγή δέχεται και ο ιστορικός Bosio, περί το 1594. Η Ιταλίδα αρχαιολόγος Λουτσίλα Ντονάτι-Κουρούνι, στην εισήγησή της στο 8 ο Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο, το 1996, στο Ηράκλειο, αναφερόμενη στο θέμα αυτό τόνισε ότι υπάρχει απόλυτη έλλειψη στοιχείων σχετικά με την οικογένεια του πάπα και μεγάλη αβεβαιότητα ως προς τον τόπο γεννήσεώς του. Ιταλοί ιστοριογράφοι θεωρούν ότι γεννήθηκε: Στο μικρό χωριό Candia της επαρχίας Πάβια Λομβαρδίας, στην περιοχή Candia του Moncrivello Piemonte, στην Candia της επαρχίας Ivrea Piemonte, στην Candia Canavese, ο εφημέριος της οποίας ισχυρίζεται ότι υπάρχει παλαιά επιγραφή σε σπίτι, “Lacasa natale del fanciullo Pietro, το σπίτι γεννήσεως του παιδιού Πέτρου». Τέλος στη Bologna, στην οδό Saragossa 62 λέγεται ότι υπήρχε επιγραφή, «DOM P. ALESSANDRO V». Αντιθέτως, οι, Παπαδόπουλος, Tiraboschi, Malvezzi, Giacomo και Gersonio, Renier και Comer πιστεύουν ότι ήταν Έλληνας γεννημένος στην Κρήτη, ενώ οι, Gerola και Hofman, στηριζόμενοι στη διαβεβαίωση του Φραγκισκανού μοναχού Suriano, ιεραποστόλου των Αγίων Τόπων, μοναχού του ιδίου Τάγματος, καταχωρισμένη στο ταξιδιωτικό ημερολόγιο των μέσων του 15 ου αι., θεωρούν ως τόπο γεννήσεως του πάπα τη Νίσυρο. Ανεξάρτητα από τον τόπο γεννήσεώς του, φαίνεται ότι ο πάπας Αλέξανδρος Ε΄ ήταν μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Λόγω του καλού χαρακτήρα του και της έφεσής του για

μάθηση, εστάλη από το κοινόβιο των Φραγκισκανών της Κρήτης και φοίτησε στο πανεπιστήμιο της Βενετίας, συνέχισε τις σπουδές του στη Θεολογία στα πανεπιστήμια της Πάντοβα, της Οξφόρδης και των Παρισίων όπου αναγορεύθηκε διδάκτωρ και καθηγητής. Είχε πλούσιο συγγραφικό έργο και στην ελληνική γλώσσα, κυρίως όμως είχε φήμη ήπιου, πράου, γενναιόδωρου, ευφυούς, με φιλοσοφική σκέψη, και προσπάθεια να πείσει με επιχειρήματα και όχι με τη βία, ή με τη δύναμη της εξουσίας ή με τα όπλα. Εγκατέλειψε την ακαδημαϊκή καριέρα κατά το μεγάλο σχίσμα της Καθολικής εκκλησίας το 1378, έγινε

επίσκοπος στην Piacenza το 1388, στη Novara το 1389 και παράλληλα πολιτικός σύμβουλος του Gian Galeazzo Visconti με τη στήριξη του οποίου έγινε Αρχιεπίσκοπος στο Milano το 1402. Στη σύνοδο της Πίζας, επέδειξε εξαιρετική δραστηριότητα και τον Ιούνιο του 1409 έγινε πάπας, με το όνομα Αλέξανδρος Ε΄ (μάλλον Αντίπαπας, γιατί υπήρχαν ήδη δύο Πάπες, Γρηγόριος ΙΒ΄ στη Ρώμη και Βενέδικτος ΙΓ΄ στην Αβινιόν, τους οποίους κατήργησε η σύνοδος

της Πίζας) και με όραμα την ειρήνη στην σπαρασσόμενη καθολική εκκλησία και την ένωση με την Ορθόδοξη εκκλησία. Τελικά, πριν εισέλθει πανηγυρικά στη Ρώμη, «ασθένησε» στη Bologna, (πολλά λέγονται ως αιτία θανάτου), απεβίωσε στις 4/5/1410 και ετάφη στο εκεί κοιμητήριο των Φραγκισκανών. Χαρακτηριστικό είναι αυτό που συνήθιζε να λέει: «Υπήρξα πλούσιος Επίσκοπος, φτωχός Καρδινάλιος και ένας ακόμη πιο φτωχός Πάπας». Συμπεράσματα. Το επίθετό του, Φίλαργος, οδηγεί στο Άργος. Εξ άλλου, πώς ενεπλάκη η Νίσυρος στις πόλεις καταγωγής του, από πού κι ως πού η Νίσυρος, αν δεν υπήρξε σχέση

μαζί της; Η βεβαιότητα της μαρτυρίας του Suriano, (γεννήθηκε το 1450), σχεδόν σύγχρονού του και ανήκοντος στο ίδιο τάγμα, προφανώς και είναι η πιο αξιόπιστη πηγή πληροφοριών αφού αυτός είχε σωστή πρωτογενή ενημέρωση. Αφού μεγάλωσε στην Κρήτη, επόμενο ήταν να τον θεωρούν Κρητικό, οι μεταγενέστεροι ερευνητές, χωρίς όμως αυτό να είναι η πραγματικότητα. Για περισσότερες πληροφορίες, στο σχετικό άρθρο του υπογράφοντος, στην ιστοσελίδα της Εταιρείας Νισυριακών Μελετών, www.nisyriakesmeletes.gr στην ελληνική και αγγλική. Ο Πάπας Αλέξανδρος Ε΄ και δεξιά, ο τάφος του στην Μπολώνια.

(Οι φωτογραφίες, ενδέχεται να υπόκεινται σε πνευματικά δικαιώματα)