Η Κέφαλος και η Κως που πληγώνονται και πληγώνουν (Μέρος 3ο)

Όπου κι’αν ταξιδέψω η Κως και ειδικά η Κέφαλος,

όλη η Ελλάδα με πληγώνει.*

«Μέτρια κι όλα μέτρια και μέτρια παντού
Κ’ οι αγάπες μου κ’ οι πόθοι μου, κι’ ότι η καρδιά μου ανειώνει
Κ’η φαντασία της ψυχής και το είδωλο του νου
Και ο έρωτας της ομορφιάς και του παντοτεινού,
με σφίγγουν όλα μέτρια, το μέτριο με παγώνει.».**

* (απόφθεγμα του Γιώργου Σεφέρη παραφρασμένο)

** Με τον τρόπο του Γ.Σ.

(Γιώργος Σεφέρης)

Μέρος 3^ο

3. Κοινωνική αλλαγή δια του παραδείγματος

Η σημερινή κατάσταση στο μακροεπίπεδο

Ζούμε σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών. Ένας μεγάλος μετασχηματισμός βρίσκεται σε εξέλιξη και ο οποίος, ανεξάρτητα αν πρόκειται για μετανεωτερικότητα, για ένα ανολοκλήρωτο πρόγραμμα της νεωτερικότητας, για μια κοινωνία των κινδύνων ή για μια κοινωνία της πληροφορίας και της γνώσης, δεν αφήνει τίποτα ανέπαφο.

Ούτως ή άλλως η νεοφιλελεύθερη αντίληψη έχει διαδοθεί ανά τον κόσμο δίκην επιδημίας και απειλεί με αλλαγή εποχής, αλλαγή παραδείγματος. Αυτή παράγει και απελευθερώνει τεράστιο δυναμικό από ανασφάλεια, αδυναμία, κοινωνική απένταξη και περιθωριοποίηση, ανεργία, φτώχεια, ανισότητες και ανορθολογικότητα, αποσυλλογικοποίηση, εξατομίκευση.

Νεωτερικότητα σημαίνει κίνηση, αλλαγή, σημαίνει το εφήμερο, το βιαστικό, το πρόσκαιρο, το καινούριο το οποίο είναι και αμφιλεγόμενο, που είτε ενσωματώνεται γρήγορα σ’ αυτό που ήδη υπάρχει και περιφρουρείται, και υπ’ αυτή την έννοια γίνεται κλασσικό, ή γρήγορα θα εξαφανιστεί. Η συνέχεια, η οποία σε μια παλιότερη περίοδο θεωρείται ως αξία και σταθερή αλήθεια, ανατρέπεται άρδην από τη σύγχρονη αντίληψη της νεωτερικότητας καθιερώνοντας έτσι την ασυνέχεια ως αξίωμα. Ως αποτέλεσμα, έχουμε την έναρξη μιας διαδικασίας αναταραχής, η οποία προχωρεί μαζί με το χάσμα, την καταστροφή και την ανασφάλεια, μιας διαδικασίας η οποία μετατρέπει τον ακατάστατο κόσμο σε πραγματικό κόσμο, σε νέα κανονικότητα. Οι αντιφάσεις, η αυτοκαταστροφή, τα διαλυτικά στοιχεία και η παρόρμηση αποτελούν συστατικά της νεωτερικότητας. Η απογοήτευση, η απόρριψη και η παραποίηση αποτελούν μέρος της νεωτερικότητας τόσο, όσο και η διαδικασία καθ’ εαυτή.

Οικείες δομές και κοινότητες αλληλεγγύης, αξίες, συμπεριφορές και στρατηγικές ζωής διαβρώνονται, αποδυναμώνουν και δεν προσφέρουν πλέον καμιά σιγουριά. Αγώνες αιώνων για μια τάξη της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της αλληλεγγύης, της ισότητας και της δικαιοσύνης αμφισβητούνται. Όλα αυτά παγκοσμιοποιούνται και ισχύουν όχι μόνο για τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες και τα μεγάλα αστικά κέντρα, αλλά και για χώρες της περιφέρειας γενικά και ιδιαίτερα για τις αγροτικές και δομικά μη αναπτυγμένες περιοχές.

Στις τελευταίες μάλιστα περιοχές η κατάσταση είναι ακόμη πιο δραματική, αφού αντιδρούν πολύ αργά έναντι αυτών των αλλαγών και μάλιστα, απροετοίμαστες όπως είναι, αντιδρούν, βασιζόμενες σε παραδοσιακές μορφές συνείδησης και συμπεριφοράς, αμυντικά, εν μέρει με απόλυτη απόρριψη, εν μέρει με άκριτη αποδοχή.

Σε μια τέτοια μεταβατική φάση από την παράδοση στη νεωτερικότητα διαλύονται παλιές δομές, αλλά δεν δημιουργούνται νέες και πάντως όχι αμέσως. Η κατάσταση αυτή του κενού εγκυμονεί ανασφάλεια, ανησυχία, φόβο για το μέλλον, οργή, αδυναμία και ανορθολογικότητα.

Οι υποκειμενικές δομές, δηλαδή η ικανότητα του ανθρώπου να αντιληφθεί, να αναλύσει, να κατανοήσει αναστοχαστικά και να τοποθετηθεί απέναντι στις ραγδαίες αλλαγές των αντικειμενικών συνθηκών, είναι βέβαια πιο επίμονες, δεν ακολουθούν την ταχύτητα, τον ρυθμό των αντικειμενικών αλλαγών και βρίσκονται σε σχέση ασύγχρονη, αναντίστοιχη προς τις αντικειμενικές συνθήκες.

Η σύγχρονη συνύπαρξη δυο ασύγχρονων κόσμων. Δεν υπάρχουν όλοι τους εκεί στο ίδιο τώρα, είναι εκεί μόνο εξωτερικά φαινομενικά, επειδή είναι σωματικά ορατοί, αλλά ουσιαστικά δεν ζουν με τους άλλους ταυτόχρονα. Αντιθέτως, κουβαλούν μαζί τους κάτι από το παρελθόν, το οποίο παρεμβαίνει, συνυπάρχει με το σύγχρονο, παρερμηνεύει και παρ-εξηγεί τις τρέχουσες συνθήκες και είτε αντιστέκεται είτε παραδίδεται. Ανάλογα με το πού βρίσκεται κανείς σωματικά, και κυρίως ταξικά, έχει τις στιγμές του. Παλαιότεροι καιροί σε σχέση με το παρόν επηρεάζουν τους ανθρώπους. Σε μια τέτοια κατάσταση είναι εύκολο να επιστρέψει κανείς ή να ονειρευτεί τον εαυτό του πίσω σε παλαιότερα χρόνια. Αποθεώνει την παράδοση, προσλαμβάνει, αποκωδικοποιεί, ερμηνεύει και συμπεριφέρεται, πράττει με βάση αντιλήψεις, αξίες και εμπειρίες που κουβαλά από το παρελθόν και οι οποίες παρερμηνεύουν, παρεξηγούν κυριολεκτικά τις νεωτερικές συνθήκες και πρακτικές.

Η κοινωνική διαδικασία εκσυγχρονισμού οδηγεί στο επίπεδο των σχέσεων ζωής σε φαινόμενα μιας κοινωνικής αλλαγής, που διαλύουν το σχετικά σταθερό και προβλέψιμο σύνθετο παιγνίδι των οικονομικών, αξιακών και πολιτιστικών κανόνων με τους υποκειμενικούς τρόπους επεξεργασίας και πρότυπα προσανατολισμού, το οποίο μέχρι τώρα ήταν χαρακτηριστικό για μια συλλογική σχετικά ισχύουσα κατανόηση της κανονικότητας («κανονική» ζωή, «κανονική βιογραφία»). Αυτό σημαίνει όμως ταυτόχρονα, ότι ένας μεγάλος αριθμός διασυνδέσεων μεταξύ των συνθηκών ζωής και των προτύπων των υποκειμενικών τρόπων ζωής καθιερώθηκε και έγινε κανονικότητα. Εδώ πρόκειται για το φαινόμενο «πολλαπλασιασμού των προτύπων κανονικότητας». Η διάλυση της συλλογικής δεσμευτικότητας του θεσμού της «κανονικής βιογραφίας» συνεπάγεται ταυτόχρονα την «εξατομίκευση» των προτύπων ζωής. Αυτό σημαίνει, την αναγκαιότητα ατομικής επεξεργασίας, ανάλυσης των όρων ζωής. Με άλλα λόγια, μια διαδικασία που γινόταν συλλογικά (οικογένεια, χωριό, κοινωνική τάξη, κοινωνική θεσμοί κλπ.) τώρα καλείται το κάθε άτομο να το κάνει χωριστά, ατομικά και μάλιστα σε ένα πιο σύνθετο και περίπλοκο κόσμο. Αυτό οδηγεί σε μια σειρά από φαινόμενα κρίσης, που θέτουν παραδοσιακές δομές υπό αμφισβήτηση. Όσο βέβαια οι παραδοσιακές δομές λειτουργούν ακόμη, είναι αυτές σε θέση να αντιμετωπίζουν τις κρίσεις σχετικά αποτελεσματικά, έτσι που να αποφεύγονται οι δραματικές αρνητικές επιδράσεις. Η πραγματικότητα ωστόσο σήμερα δείχνει το αντίθετο.

H οικονομία και η αγορά δεν είναι πλέον ενταγμένες μέσα στις υπόλοιπες κοινωνικές σχέσεις, αλλά αντίθετα οι κοινωνικές σχέσεις είναι ενταγμένες στο σύστημα οικονομίας και αγοράς. Η αυτονόμηση της οικονομίας και της αγοράς οδηγεί αναγκαστικά στην επιβολή της οικονομικής ορθολογικότητας στο σύνολο των λοιπών κοινωνικών σχέσεων, γεγονός που σημαίνει ότι οι υπόλοιπες κοινωνικές σχέσεις αξιολογούνται ανάλογα με το οικονομικό όφελος που έχουν. Αυτό με τη σειρά του οδηγεί σε κοινωνικό αποκλεισμό, (δια)σπά τις διανθρώπινες σχέσεις και απειλεί το φυσικό ζωτικό χώρο του ανθρώπου με εξαφάνιση.

Το κεντρικό ζήτημα σε σχέση με την τοπική κοινωνία είναι ότι ο κοινωνικός μετασχηματισμός   που συντελείται εν μέρει κάτω από ισχυρές πιέσεις, προκαλεί βίαιες ανατροπές, συγκρούσεις, αλλά και σθεναρές εμμονές και   αντιστάσεις.   H σύγκρουση μεταξύ   παράδοσης   και σύγχρονου βρίσκεται σε εξέλιξη. Ενώ μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι θα υποχωρήσουν οι παραδοσιακές μορφές συγκρότησης του τοπικού κοινωνικού   σχηματισμού σχετικά σύντομα, άλλο τόσο είναι επείγον να διαγνώσουμε τη διαμόρφωση των προϋποθέσεων για μια κρίσιμη κατάσταση με εκφάνσεις «αντιπαραγωγικές» ως προς μια   προοπτική υπέρβασης του χάσματος των δύο διαφορετικών κοινωνικών χρόνων: του παραδοσιακού και του σύγχρονου, αλλά και ως προς τη δυνατότητα ενός εποικοδομητικού διαλόγου μεταξύ τους.

Δεν αποκλείεται αυτή η ασυγχρονικότητα να αναδείξει ένα δυναμικό κινδύνων που στη μια ή στην άλλη περίπτωση να πάρει «ακραίες μορφές έκφρασης». O σχεδόν «βίαιος» μετασχηματισμός των αντικειμενικών συνθηκών που προκαλείται από το άνοιγμα και την έκθεση της σχετικά κλειστής τοπικής κοινωνίας   σε   ένα   χώρο   που   όλο   και περισσότερο αποικιοποιείται   από   τη λογική της   ελεύθερης   αγοράς, συγκρούεται με μια κοινωνική συνείδηση, με συστήματα αξιών και   με έναν πολιτισμό που εμμένει στον παραδοσιακό του κοινωνικό χρόνο. Αυτό προκαλεί παρερμηνείες, αναδιπλώσεις και επιθετική διάθεση που απολήγει στην προσπάθεια «περιφρούρησης» και άμυνας κατά της εκσυγχρονιστικής «εισβολής». Ωστόσο είναι γεγονός - και στο βαθμό που δεν διαμορφώνεται μια διέξοδος, ιδιαίτερα όσον αφορά την οικονομία και την απασχόληση στο εσωτερικό της τοπικής κοινωνίας - ότι η τοπική κοινωνία χρειάζεται το ευρύτερο σύγχρονο πλέγμα σχέσεων και υπηρεσιών. H απουσία αυτού του συστήματος οδηγεί την τοπική κοινωνία σε αδιέξοδο και προκαλεί τη φυγή, την έξοδο ιδιαίτερα του νεανικού πληθυσμού. Εάν για οποιοδήποτε λόγο σταματήσει η ενίσχυση από τα «έξω» - και εδώ παίζουν οι ευρωπαϊκές επιδοτήσεις ένα σημαντικό ρόλο - και με δεδομένη την έλλειψη μίας συνολικής αναπτυξιακής πολιτικής που   να απομπλέκει   την   τοπική κοινωνία από   την   οικονομική μονοκαλλιέργεια και την εξωτερική εξάρτηση αναδεικνύοντας τους τοπικούς πόρους και το τοπικό κεφάλαιο ανθρώπινο, οικονομικό, περιβαλλοντικό και πολιτισμικό, θα έχουμε   πέραν της   γενικευμένης   εξόδου, έξαρση   των   κοινωνικών προβλημάτων και ένα πολιτισμό μονοδιάστατο και προορισμένο να εξυπηρετεί τις ανάγκες της στρεβλής τοπικής οικονομίας.

Κατά συνέπεια, παραμένουν προβλήματα   κοινωνικών   ανισοτήτων   και   συγκρούσεων, καταστροφής του οικοσυστήματος - δομημένου και φυσικού - ανατροπής πολιτιστικών   δομών,   συστημάτων   κοινωνικής επικοινωνίας, δημοσιότητας και οργάνωσης, έξω από τις καθιερωμένες νεοφιλελεύθερες προσεγγίσεις και πολιτικές.

Γ.   Τοπικές Κοινωνίες και εναλλακτικές παρεμβάσεις: Οι τοπικές κοινωνίες ως προνομιακός χώρος εφαρμογής εναλλακτικών προτάσεων ως παραδειγμάτων στη λογική της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας

Η έλλειψη μιας συνολικής παρεμβατικής πολιτικής με προοπτική στη βάση ενός μακρόπνοου συνολικού σχεδίου για αλλαγή αναπτυξιακής λογικής προς μια εναλλακτική, βιώσιμη ανάπτυξη και μια όχι απίθανη επιδείνωση της κρίσης του τουριστικού κλάδου – κάτι που όσον αφορά την Κέφαλο είναι γεγονός εδώ και χρόνια - κυρίως λόγω της χωρίς σχέδιο στρεβλής ανάπτυξής του, θα δημιουργήσει στο άμεσο μέλλον εκρηκτικές και έκρυθμες καταστάσεις εν πολλοίς μη αναστρέψιμες.

Σε σχέση με τα παραπάνω τίθεται το ερώτημα: εάν και κατά πόσον μπορούμε να «ανασκάψουμε» και να βρούμε κάποια περίφημα ποιοτικά προϊόντα της Κεφάλου, τους τρόπους επεξεργασίας τους και κάποιες παραδοσιακές δομές, δεξιοτεχνίες, γνώσεις και αντιλήψεις που είναι δυνατόν να χρησιμεύσουν συνειδητά, όπου αυτές υπάρχουν ακόμη, για μια εποικοδομητική σύνθεση με νεωτερικά στοιχεία και δημιοργική φαντασία προς την κατεύθυνση μιας εναλλακτικής πρότασης εμπλουτισμένης με τις κατακτήσεις των κοινωνικών κινημάτων και ιδιαίτερα του οικολογικού και της Κοινωνικής Συνεργατικής Αλληλέγγυας Οικονομίας. Η μελέτη και οι προτάσεις που κάναμε για το Ζηνί θεμελιώνει βάσιμα την υπόθεση αυτή και δημιουργεί ελπίδες για το μέλλον. Το μέλλον ωστόσο διαμορφώνεται βασικά σήμερα. Η εφαρμογή αυτής της μελέτης θα μπορούσε να είναι ένα καταλυτικό πράγμα και θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για νέες ιδέες για μια άλλη προοπτική για όλο το νησί.

Σ' αυτή τη συγκεκριμένη συγκυρία και ενώ σε άλλες χώρες γίνεται μια προσπάθεια, συγκρατημένη μεν, αλλά συνειδητή, στήριξης εναλλακτικών προσπαθειών σε διάφορους τομείς, δεν μπορούμε να διαπιστώσουμε κάτι ανάλογο στην ελληνική πολιτική. Aυτό σημαίνει πως οι όποιες προσπάθειες για μια συνειδητοποίηση θέσεων για μια μεταστροφή είναι δυνατόν να προέλθει μόνο από σχετικά μικρές κοινωνικές ομάδες ή άτομα, πρωτοβουλίες και εναλλακτικά προγράμματα αυτοβοήθειας, που η πρακτική τους θα στηρίζεται στην αλληλεγγύη, στην αλληλοβοήθεια, στη συλλογικότητα, στη δημοκρατική αυτοδιοίκηση, στη μικρής κλίμακας παραγωγή, που να συνδέεται αρμονικά με το φυσικό, κοινωνικό, πολιτιστικό περιβάλλον και στη βάση μορφών οργάνωσης, διοίκησης και εργασίας που να εμπεριέχουν την άρση της αλλοτρίωσης, καταπίεσης και εκμετάλλευσης των συνεργαζομένων.

Βασική μας ιδέα είναι ότι, οι τοπικές κοινωνίες έχουν μέλλον και μπορούν να αποτελέσουν χώρο εναλλακτικών μορφών ανάπτυξης και εφαρμογής μιας αναπτυξιακής κουλτούρας που να στηρίζεται και να στηρίζει τη δημιουργική φαντασία, τη δοκιμή, το πείραμα, την ανησυχία και την υπέρβαση στερεοτυπικών στρεβλών αντιλήψεων περί προόδου και ανάπτυξης. Το ενδιαφέρον με τις τοπικές κοινωνίες, όπως αυτή της Κεφάλου, είναι πως παρουσιάζουν ένα παράδοξο, που είναι ταυτόχρονα μειονέκτημα και πλεονέκτημα. Η σχετική «καθυστέρηση» της ανάπτυξης και του εκσυγχρονισμού τους, που θεωρείται κατ’ αρχήν μειονέκτημα, προκάλεσε τη διατήρηση δομών, αξιών, συσσωρευμένης γνώσης και ικανότητας, ποιότητας προϊόντων, ακόμη και μεθόδων παραγωγής που σήμερα ανακαλύπτονται ως βασικά στοιχεία ενός άλλου τύπου ανάπτυξης: μικρές μονάδες παραγωγής οικογενειακού τύπου, ποιοτικά, βιολογικά, παραδοσιακά προϊόντα σε συνδυασμό με τρόπους ζωής που ο κάθε κάτοικος του νησιού, Έλληνας ή ξένος επισκέπτης, θαυμάζει και απολαμβάνει. Με την επισήμανση ότι εδώ υπάρχει ο κίνδυνος κοινωνικού ρομαντισμού, να διευκρινίσουμε ότι δεν παραγνωρίζουμε τα τεράστια προβλήματα των κατοίκων αυτών των περιοχών, όπως επίσης δεν μας εκφράζουν συμπεριφορές, απόψεις και πρακτικές που αντιλαμβάνονται την παράδοση ως φολκλόρ και ως είδος που ανήκει στο Μουσείο. Κατά την άποψή μας, η παράδοση αυτών των περιοχών αποτελεί μια αστείρευτη πηγή πλούτου η οποία δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά μπορεί να αποτελέσει την πρώτη ύλη, τη βάση μιας νέας ελπιδοφόρας αρχής. Με δεδομένη την οικολογική ευαισθητοποίηση και μεταστροφή των καταναλωτικών αναγκών και αντιλήψεων μεγάλου αριθμού ανθρώπων, μια τάση η οποία όλο και περισσότερο θα εντείνεται στο μέλλον, αποτελεί μοναδική ευκαιρία για αυτές τις περιοχές να οδηγηθούν προς αυτή την κατεύθυνση. Εκείνο που είναι απαραίτητο, είναι να υπάρξει μια συνολική στρατηγική που να σέβεται τον πυρήνα αυτών των προϋποθέσεων, να συμβάλει στην συνειδητοποίηση αυτών των δυνατοτήτων από τους κατοίκους και να εξασφαλίσει τους πόρους και την απαραίτητη, κάτω από τις σημερινές συνθήκες, γνώση και υποδομή για να μετατραπεί η παράδοση σε πρώτης τάξεως παραγωγική δύναμη.

Ενώ οι προοπτικές διάσωσης των βαθιά ριζομένων δυναμικών και αποθεμάτων γνώσης, εμπειρίας, ικανότητας, δεξιότητας, δεν φαίνονται τόσο ευοίωνες, ο μόνος τρόπος αναστροφής είναι να δημιουργηθούν οι απαραίτητες κοινωνικές, οικονο- μικές, εκπαιδευτικές και πολιτιστικές βασικές υποδομές. Οι όποιες ενισχύσεις οικονομικού ή άλλου χαρακτήρα που δεν έχουν το παραπάνω ως στόχο, θα καταστρέψουν αυτές τις δυναμικές. Αντίθετα, στήριξη χρειάζεται η σύνδεση των οικονομικά ανίσχυρων κοινοτήτων της περιφέρειας με τις ανάγκες των κατοίκων των αστικών κέντρων των αναπτυγμένων χωρών που πλήττονται από οικολογική καταστροφή.

Μια από τις πιθανές στρατηγικές για την οικοδόμηση αυτής της σύνδεσης θα μπορούσε να είναι ένας οικολογικά προσανατολισμένος «τουρισμός» από τη μια και ένα παραγωγικό δίκτυο οικολογικών, βιολογικών, παραδοσιακών προϊόντων, από την άλλη, που ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες και να αποτελούν εξαιρετικές προϋποθέσεις για προσέλκυση επισκεπτών. Οι δραστηριότητες αυτές θα πρέπει να σέβονται τους θησαυρούς των αποκαλούμενων «περιθωριακών» περιοχών και να δημιουργούν ζωντανή επικοινωνία μέσω παραγωγικών και καταναλωτικών συνεταιρισμών ή δεικτύων στη βάση μιας εντατικής, ακόμα και προσωπικής συνεργασίας στη λογική της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας. Η ανάπτυξη ενός δικτύου μικρών παραγωγικών εργαστηρίων με αντικείμενα παραδοσιακού χαρακτήρα, εμπλουτισμένα με προδιαγραφές που υπαγορεύει η σύγχρονη κατάσταση, μπορεί να δημιουργήσει τις βασικές προϋποθέσεις μιας συνεταιρισμένης οικονομικής, κοινωνικής και πολιτισμικής ανάπτυξης. Η ιδέα να περιλαμβάνει το Κέντρο στο Ζηνί, πέρα από όλα τ’ άλλα, παραγωγικά εργαστήρια σε χώρους κατάλληλα διαμορφωμένους με κοινούς εκθεσιακούς χώρους κλπ., αποτελεί ένα πρώτης τάξεως αναπτυξιακό πρόγραμμα. Μια επιπλέον λειτουργία αυτών των εργαστηρίων πρέπει και μπορεί να είναι η εκπαιδευτική-επαγγελματική, αυτή της μαθητείας. Με άλλα λόγια, να χρησιμοποιούνται συνειδητά ως Κέντρα μαθητείας και επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

Οι παραπάνω δυνατότητες και μια σειρά από άλλες, αλλά και συγκεκριμένες προτάσεις έχουν κατατεθεί στη μελέτη για το ΖΗΝΙ στην Κέφαλο. Αρκεί βεβαίως να διαγνωστεί αυτό και να διαμορφωθεί η κατάλληλη πολιτική. Μια οξυδερκής πολιτική που να υπερβαίνει το σύνηθες και να ανοίγει νέους δρόμους επεξεργαζόμενη την παρούσα κατάσταση στην ιστορική της διαδρομή και αντιλαμβανόμενη έγκαιρα τα όσα προμηνύονται. Η Ελλάδα είναι λόγω ιστορικών, πολιτισμικών και γεωγραφικών δεδομένων μια χώρα που κατεξοχήν αναπτύσσεται σε κατάσπαρτες μικρές ενότητες, γεγονός που έχει τις ενδογενείς δυσκολίες του, αλλά αποτελεί ταυτόχρονα και ένα συγκριτικό πλεονέκτημα, μια πρόκληση και μια δυνατότητα για την υλοποίηση εναλλάκτικών προτάσεων.

1. Αλλαγή παραδείγματος δια της εφαρμογής αντιπαραδειγμάτων

Είναι διαπιστωμένο ότι σε πολλές κοινωνίες και ειδικά σε μικρές τοπικές κοινωνίες, φαίνεται να επικρατεί από συνήθεια και συμβιβασμό μια στασιμότητα και μια αδυναμία για ριζικές αλλαγές που θα ξεμπλοκάρουν κοινωνικές δυνάμεις που με ιδέες και οράματα ριζοσπαστικά θα οδηγήσουν τον τόπο σε μια νέα πορεία. Σε αυτές τις περιπτώσεις (προ)καλείται η Τοπική Αυτοδιοίκηση και κοινωνικές δυνάμεις που οραματίζονται ένα διαφορετικό μέλλον να υλοποιήσουν ιδέες και παρεμβάσεις με ριζοσπαστική προοπτική, τέτοιες που να φαντάζουν σχεδόν ουτοπικές. Αυτές θα έχουν και έναν «κοινωνικο-παιδαγωγικό» χαρακτήρα παραδείγματος, πειράματος που θα μπολιάσουν την τοπική κοινωνία με ιδέες και πρακτικές που με τον καιρό θα έχουν πολλαπλασιαστικές επιδράσεις. Είναι σύνηθες οι άνθρωποι να μην πείθονται με προτάσεις και ιδέες, παρά μόνο όταν τις δουν να υλοποιούνται.

Η συνειδητοποίηση του σημαντικού κοινωνικο-παιδαγωγικού ρόλου των εναλλακτικών πρωτοβουλιών ως παραδειγμάτων στις τοπικές κοινωνίες, μας οδηγεί να πιστεύουμε ότι το σύνολο των δραστηριοτήτων στην τοπική κοινωνία, οποιαδήποτε παρέμβαση ή δραστηριότητα θα πρέπει να σχεδιάζεται και να εμπεριέχει τόσο στη σύλληψη όσο και στην εφαρμογή μια κοινωνικο - παιδαγωγική διάσταση που να θεματοποιεί όλες τις διαστάσεις της κοινωνικής ζωής με στόχο την συνειδητοποίηση, την πρόκληση δημόσιου διαλόγου και συμμετοχής των ιδίων των ενδιαφερομένων.

Aυτή είναι μια κεντρική ιδέα πάνω στην οποία πρέπει να στηρίζεται κάθε παρέμβαση στην περιοχή. Ενώ είναι απαραίτητο όλες αυτές οι προσπάθειες να κατανοούνται και να οργανώνονται ως κοινωνικο-μαθησιακές προκλήσεις και διαδικασίες, θα πρέπει επιπλέον να συνδέονται και να συμπληρώνονται με πρωτοβουλίες πολιτιστικής, εκπαιδευτικής και επιμορφωτικής κατεύθυνσης, καθώς και με παρεμβάσεις κοινωνικής πολιτικής και προστασίας του περιβάλλοντος εναλλακτικού χαρακτήρα, χωρίς όμως να "εξέρχονται" και να αυτοπεριορίζονται από την καθιερωμένη κοινωνία, αλλά να αποτελούν την ευγενή εναλλακτική πρόταση και αντίσταση στα πλαίσια και σε αντιπαράθεση με δομές και αντιλήψεις που (ανα)παράγουν τα δοσμένα κοινωνικά και ανθρώπινα αδιέξοδα.

Tο "όραμα προς τα εμπρός", το ουτοπικό "όχι ακόμη" δεν συνίσταται πλέον στην ανακάλυψη ενός μακρινού Eldorado, μιας μακρινής Eδέμ, αλλά στο πρόταγμα για ανακατασκευή αυτού, μέρος του οποίου αποτελούμε, υπ’ αυτή την έννοια αποτελεί αυτό το όραμα μια συγκεκριμένη ουτοπία, είναι ένα εφικτό πρόγραμμα.

Συνεχίζεται