ΚΩΣ: ΕΝΑ ΜΟΝΤΕΛΟ ΠΟΥ ΠΙΕΖΕΙ ΤΑ ΟΡΙΑ

Πρόταση της «Βιώσιμης Κω» στην ΕΕ για το μέλλον των νησιών

Στην Κω, η αντιστοιχία κλινών ανά κάτοικο είναι από τα υψηλότερα επίπεδα στην Ελλάδα και από τα υψηλότερα στην Ευρώπη

Περισσότερος τουρισμός δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη ζωή

Η «Βιώσιμη Κως» κατέθεσε την πρότασή της στη δημόσια διαβούλευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τη νέα Στρατηγική της ΕΕ για τα νησιά. Πρόκειται για μια διαδικασία μέσα από την οποία φορείς, οργανώσεις και πολίτες από όλη την Ευρώπη καταθέτουν τις απόψεις τους για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα νησιά και για το τι πρέπει να αλλάξει τα επόμενα χρόνια.

Η παρέμβαση της Βιώσιμης Κω βασίζεται σε κάτι απλό αλλά ουσιαστικό. Το βασικό πρόβλημα του νησιού σήμερα δεν είναι μόνο η (διαχρονική) απομόνωση, αλλά και η ένταση των πιέσεων που δέχεται από το ίδιο το μοντέλο ανάπτυξης.

Ένα μοντέλο που πιέζει τα όρια

Η Κως τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί τουριστικά με πολύ γρήγορους ρυθμούς. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία από το Ξενοδοχειακό Επιμελητήριο Ελλάδας, το 2024 το νησί διαθέτει 57.705 ξενοδοχειακές κλίνες. Από αυτές, οι 23.223 είναι σε ξενοδοχεία 5 αστέρων και οι 19.907 σε 4 αστέρων. Δηλαδή περίπου το 75% της δυναμικότητας αφορά υψηλής κατηγορίας τουρισμό.

Αν δούμε πώς ήταν τα πράγματα πριν από μια δεκαετία, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καθαρή. Το 2013 η Κως είχε συνολικά 46.007 κλίνες, εκ των οποίων μόλις 10.044 ήταν πεντάστερες. Μέσα σε δέκα χρόνια, η συνολική δυναμικότητα αυξήθηκε περίπου κατά 25%, αλλά οι πεντάστερες κλίνες αυξήθηκαν πάνω από 130%.

Αυτό δείχνει μια σαφή στροφή σε ένα πιο «βαρύ» τουριστικό μοντέλο, με μεγαλύτερη κατανάλωση πόρων.

Και αυτό αποτυπώνεται και στους δείκτες. Στην Κω αντιστοιχούν περίπου 1,56 ξενοδοχειακές κλίνες ανά κάτοικο, ενώ αν υπολογιστούν συνολικά όλες οι τουριστικές κλίνες (ξενοδοχεία, ενοικιαζόμενα, βραχυχρόνιες μισθώσεις), ο αριθμός φτάνει τις 1,85 ανά κάτοικο. Είναι από τα υψηλότερα επίπεδα στην Ελλάδα και από τα υψηλότερα στην Ευρώπη.

Περισσότερος τουρισμός δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερη ζωή

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία που αναδεικνύει η πρόταση είναι ότι η χαμηλή ανεργία δεν σημαίνει απαραίτητα και ευημερία.

Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο της Τοπικής Πολεοδομικής Μελέτης, στην Κω συνυπάρχουν χαμηλά ποσοστά ανεργίας με σχετικά χαμηλά εισοδήματα. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε χαμηλά αμειβόμενες και εποχικές δουλειές, κυρίως στον τουρισμό.

Την ίδια στιγμή, το κόστος ζωής στο νησί είναι αυξημένο. Τα ενοίκια έχουν ανέβει, και λόγο των βραχυχρόνιων μισθώσεων, ενώ και τα μεταφορικά κόστη είναι υψηλά. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλοί εργαζόμενοι δυσκολεύονται να ανταπεξέλθουν, παρότι εργάζονται.

Παράλληλα, υπάρχει και ένα άλλο ζήτημα. Μεγάλο μέρος των εσόδων από τον τουρισμό δεν μένει τελικά στο νησί. Συγκεντρώνεται σε λίγους και συχνά φεύγει προς τα έξω, κάτι που εντείνει τις ανισότητες.

Πίεση σε νερό, ενέργεια και γη

Η τουριστική ανάπτυξη έχει και άμεσες επιπτώσεις στους φυσικούς πόρους.

Η κατανάλωση νερού αυξάνεται σημαντικά τους καλοκαιρινούς μήνες, με αποτέλεσμα να εντείνεται η πίεση σε ήδη περιορισμένα αποθέματα. Αυτό οδηγεί όλο και περισσότερο σε λύσεις όπως η αφαλάτωση, που όμως απαιτεί μεγάλη κατανάλωση ενέργειας.

Αντίστοιχα, αυξάνεται και η ενεργειακή ζήτηση, την ώρα που το νησί εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα καύσιμα.

Την ίδια στιγμή, ο πρωτογενής τομέας –αγροτική παραγωγή– πιέζεται από την έλλειψη νερού και τον ανταγωνισμό με τον τουρισμό για γη και πόρους.

Όταν χάνεται και ο ίδιος ο φυσικός πλούτος

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν και τα στοιχεία για τις παραλίες της Κω.

Σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου Αιγαίου (πρόγραμμα MARICC), την περίοδο 2004–2023 καταγράφηκε διάβρωση στο 70% των παραλιών του νησιού.

Οι προβλέψεις για το μέλλον είναι ακόμη πιο ανησυχητικές. Μέχρι το 2050, τουλάχιστον 1 στις 4 παραλίες αναμένεται να χάσει το 20% του πλάτους της. Σε πιο δυσμενή σενάρια, το ποσοστό αυτό μπορεί να φτάσει το 80%, ενώ περίπου το 15% των παραλιών κινδυνεύει να εξαφανιστεί.

Το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο αν σκεφτεί κανείς ότι το 95% των παραλιών της Κω δεν έχει χώρο να «υποχωρήσει» προς την ξηρά, λόγω δρόμων, κατασκευών ή φυσικών εμποδίων.

Με απλά λόγια, μιλάμε για έναν φυσικό πόρο που σταδιακά χάνεται.

Τι προτείνει η Βιώσιμη Κως

Η πρόταση που κατατέθηκε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν μένει μόνο στην καταγραφή των προβλημάτων. Περιλαμβάνει και συγκεκριμένες κατευθύνσεις:

• Να συνδέεται κάθε νέα ανάπτυξη με τη διαθεσιμότητα πόρων, όπως το νερό και η ενέργεια
• Να μπουν σαφή όρια με βάση τη φέρουσα ικανότητα του νησιού
• Να ενισχυθεί ο πρωτογενής τομέας και η τοπική παραγωγή
• Να στηριχθούν συμμετοχικά μοντέλα, όπως ενεργειακές κοινότητες και συνεταιρισμοί
• Να απλοποιηθούν και να προσαρμοστούν τα ευρωπαϊκά εργαλεία ώστε να μπορούν να αξιοποιηθούν ουσιαστικά από τα νησιά

Ένα μήνυμα που αφορά και άλλα νησιά

Η Κως δεν είναι η μόνη περίπτωση. Όπως δείχνουν και ευρωπαϊκές μελέτες, το Νότιο Αιγαίο είναι από τις πιο τουριστικοποιημένες περιοχές σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Γι’ αυτό και η παρέμβαση της Βιώσιμης Κω δεν αφορά μόνο το νησί, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως παράδειγμα για μια ευρύτερη συζήτηση.

Το βασικό μήνυμα είναι απλό. Αν δεν μπουν όρια και κανόνες, η ανάπτυξη μπορεί να ξεπεράσει τις δυνατότητες του τόπου που τη φιλοξενεί.

Και τότε το κόστος το πληρώνουν πρώτα απ’ όλα οι ίδιοι οι κάτοικοι.

Βρείτε όλη την πρόταση μας στο sustainablekos.gr

Κίνημα Πολιτών «Βιώσιμη Κως»

Υποβολή στην Πρόσκληση Υποβολής Στοιχείων για μια Στρατηγική της ΕΕ για τα Νησιά

Από: «Κίνημα Πολιτών Βιώσιμη Κως - Sustainable Kos Citizan Movement»

Η Βιώσιμη Κως (Sustainable Kos) είναι μια πρωτοβουλία πολιτών με έδρα το νησί της Κω, η οποία δραστηριοποιείται ενεργά στον δημόσιο διάλογο και στην τεκμηριωμένη προάσπιση των συμφερόντων όσον αφορά τις επιπτώσεις της τουριστικής ανάπτυξης, της χρήσης των πόρων και του χωροταξικού σχεδιασμού.

Ενώ οι προκλήσεις που συνδέονται με την απομόνωση, όπως η περιορισμένη πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη, παραμένουν επίκαιρες, σε νησιά με έντονη τουριστική δραστηριότητα όπως η Κως, το κύριο πρόβλημα δεν είναι η απομόνωση, αλλά η έλλειψη αποτελεσματικών μηχανισμών για τη διαχείριση των συσσωρευμένων πιέσεων που ασκούνται στους φυσικούς πόρους, στις υποδομές και στις τοπικές οικονομίες.

1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΕΣ

Η Κως αποτελεί παράδειγμα της αναντιστοιχίας μεταξύ των αναπτυξιακών δυναμικών και των τοπικών δυνατοτήτων, ιδίως υπό την πίεση του τουρισμού, σε ένα μοντέλο παραγωγής που βασίζεται κατά κύριο λόγο στον μαζικό τουρισμό, τύπου «all-inclusive», με μεγάλα πολυτελή θέρετρα (βλ. ενότητα «Στοιχεία» στο τέλος της πρότασης).

1.1. Υδατική πίεση και υπερκατανάλωση πόρων: Η ζήτηση που δημιουργεί ο τουρισμός αυξάνει σημαντικά την πίεση στους ήδη περιορισμένους υδάτινους πόρους. Αυτό οδηγεί σε υπερεκμετάλλευση και σε αυξανόμενη εξάρτηση από λύσεις υψηλής ενεργειακής κατανάλωσης, όπως η αφαλάτωση. Η διαχείριση των υδάτων δεν συνδέεται, όπως θα όφειλε, με τις αποφάσεις ανάπτυξης ή τον έλεγχο της ζήτησης.

1.2. Πιέσεις στον πρωτογενή τομέα: Ο αγροτικός τομέας αντιμετωπίζει ολοένα και

περισσότερες δυσκολίες λόγω της λειψυδρίας, του ανταγωνισμού για τη χρήση της γης και της οικονομικής ανισορροπίας με τον τουρισμό. Αυτό υπονομεύει τα τοπικά συστήματα παραγωγής και μειώνει τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα και την αυτάρκεια της τοπικής κοινωνίας.

1.3. Ενεργειακή εξάρτηση: Τα ενεργειακά συστήματα των νησιών εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Στην Κω, η αυξανόμενη εποχική ζήτηση ασκεί ήδη πίεση στο σύστημα. Οι προτεινόμενες λύσεις για την κάλυψη των αυξανόμενων υδατικών αναγκών που βρίσκονται υπό συζήτηση (π.χ. αφαλάτωση) ενδέχεται να οδηγήσουν σε περαιτέρω αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας. Η μετάβαση στην καθαρή ενέργεια και η μείωση της εξάρτησης από

εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα περιορίζονται από τη χαμηλή διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και την ανεπαρκή ενσωμάτωσή τους στον χωροταξικό σχεδιασμό.

1.4. Κατακερματισμένη διακυβέρνηση και ανεπαρκής εφαρμογή: Η ανάπτυξη, οι υποδομές και η διαχείριση των πόρων ρυθμίζονται μέσω διάσπαρτων και ανεπαρκώς συντονισμένων διαδικασιών. Οι τοπικές αρχές έχουν περιορισμένο επιχειρησιακό ρόλο και δεν υπάρχει ενιαίο πλαίσιο που να συνδέει τον σχεδιασμό, την αδειοδότηση και τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς.

1.5. Έλλειψη λειτουργικών ορίων και σχεδιασμού με βάση την εκτίμηση των κινδύνων: Δεν υπάρχει λειτουργικός μηχανισμός για τον καθορισμό ορίων ανάπτυξης με βάση τη φέρουσα ικανότητα ή τη διαθεσιμότητα των πόρων. Οι κλιματικοί κίνδυνοι και οι μακροπρόθεσμες πιέσεις δεν ενσωματώνονται συστηματικά στον σχεδιασμό και τη λήψη αποφάσεων.

1.6. Απουσία στήριξης για συμμετοχικές πρωτοβουλίες και τοπική δημοκρατική

διακυβέρνηση: Υπάρχει σαφής και επίμονη έλλειψη στοχευμένων πολιτικών ή θεσμικής στήριξης για τοπικές συμμετοχικές οικονομικές πρωτοβουλίες (συνεταιρισμοί, ενεργειακές κοινότητες κ.λπ.). Παρά την ύπαρξη σχετικών ευρωπαϊκών πλαισίων πολιτικής και εργαλείων, αυτά αγνοούνται σε

μεγάλο βαθμό ή δεν εφαρμόζονται σε τοπικό επίπεδο. Αυτό το κενό αφήνει την οικονομία του νησιού ιδιαίτερα εκτεθειμένη και διαρθρωτικά ανισόρροπη, επιτρέποντας σε μεγάλους, συχνά ξένους, ομίλους να εδραιώσουν τον έλεγχο σε βασικούς τομείς, κυρίως στον τουρισμό.

Ταυτόχρονα, περιορίζουν την ικανότητα των τοπικών φορέων να διατηρήσουν αξία και να ενισχύσουν την ανθεκτικότητα.

Η έλλειψη στήριξης για κοινοτικές παραγωγικές προσεγγίσεις αποδυναμώνει την κοινωνική συνοχή, δημιουργώντας παράλληλα σημαντικούς μακροπρόθεσμους κινδύνους σε αναδυόμενους τομείς, όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

Χωρίς σκόπιμη και συντονισμένη δράση, η Κως κινδυνεύει να καταστεί όλο και πιο εξαρτημένη από εξωτερικά κεφάλαια και κέντρα λήψης αποφάσεων, μειώνοντας την ικανότητά της να χαράξει μια βιώσιμη και δίκαιη πορεία ανάπτυξης.

1.7. Κενό στην πολιτική: Οι πολιτικές της ΕΕ παρέχουν σαφείς κατευθύνσεις όσον αφορά τη βιωσιμότητα, την κυκλική οικονομία και την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, υπάρχει κενό όσον αφορά τη μετατροπή αυτών των στόχων σε συνεκτικούς, εκτελεστέους και τοπικά προσαρμοσμένους μηχανισμούς, ιδίως για τα νησιά που αντιμετωπίζουν έντονη αναπτυξιακή πίεση.

Η περίπτωση της Κω δείχνει ότι βασική πρόκληση δεν είναι μόνο η απομόνωση, αλλά και η έλλειψη αποτελεσματικών εργαλείων διακυβέρνησης για τη διαχείριση των σωρευτικών πιέσεων που ασκούνται στο νησί και τη διασφάλιση ότι η ανάπτυξη παραμένει εντός των περιβαλλοντικών ορίων και των ορίων των φυσικών της πόρων.

2. ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΧΕΤΙΚΗ

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ:

Οι πολιτικές της ΕΕ παρέχουν ένα στρατηγικό πλαίσιο σε τομείς όπως η βιωσιμότητα, η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή, η κυκλική οικονομία και η συνοχή. Ωστόσο, η εφαρμογή τους σε νησιωτικά περιβάλλοντα εξακολουθεί να περιορίζεται από διαρθρωτικά κενά.

Οι πολιτικές παραμένουν σε μεγάλο βαθμό τομεακές και προσανατολισμένες στα αποτελέσματα, χωρίς να διαθέτουν επιχειρησιακούς μηχανισμούς για τον καθορισμό και την επιβολή ορίων ανάπτυξης σε περιβάλλοντα με περιορισμένους πόρους.

Επί του παρόντος, δεν υπάρχει καμία απαίτηση να ενσωματωθούν η διαθεσιμότητα νερού, η ενεργειακή χωρητικότητα ή η σωρευτική περιβαλλοντική πίεση στα κριτήρια επιλεξιμότητας για χρηματοδότηση, στον χωροταξικό σχεδιασμό ή στις επενδυτικές αποφάσεις.

Επιπλέον, ο κατακερματισμός των μέσων και των χρηματοδοτικών ροών της ΕΕ δημιουργεί διοικητική πολυπλοκότητα, η οποία πλήττει δυσανάλογα τα νησιά με περιορισμένη θεσμική ικανότητα. Αυτό περιορίζει την προσβασιμότητα σε πόρους και γνώση και αποδυναμώνει τη συνολική αποτελεσματικότητα της ενωσιακής στήριξης.

Η περίπτωση του προγράμματος «Απόλλων» στην Ελλάδα καταδεικνύει περαιτέρω το χάσμα μεταξύ του σχεδιασμού και της εφαρμογής των πολιτικών. Το πρόγραμμα, χρηματοδοτούμενο και από το Ταμείο Ανάκαμψης, αποσκοπεί στη στήριξη των ενεργειακών κοινοτήτων και στη μείωση του ενεργειακού κόστους, μέσω της αυτοκατανάλωσης ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, μεταξύ άλλων και για τους ευάλωτους καταναλωτές.

Ωστόσο, οι προκλήσεις στην εφαρμογή, οι καθυστερήσεις και οι περιορισμοί στο σχεδιασμό, οδήγησαν στην απώλεια 100 εκατομμυρίων ευρώ από τη χρηματοδότηση της ΕΕ (RRF) λόγω καθυστερήσεων και, συνολικά, περιόρισαν την αποτελεσματικότητά του (πηγή: Εφημερίδα «Καθημερινή»: «Πώς χάθηκαν 100 εκατ. ευρώ για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας», Οκτώβριος 2025).

Το παράδειγμα αυτό δείχνει πώς τα κεντρικά σχεδιασμένα προγράμματα και οι πολύπλοκες κανονιστικές απαιτήσεις μείωσαν την προσβασιμότητα για τους τοπικούς φορείς και αποδυνάμωσαν τον ρόλο των πραγματικών κοινοτικών πρωτοβουλιών.

Υπογραμμίζει την ανάγκη για μηχανισμούς, ειδικά προσαρμοσμένους στα νησιά και λειτουργικά εφικτούς, οι οποίοι θα διασφαλίζουν ότι οι πολιτικές ενεργειακής μετάβασης θα είναι αποτελεσματικά ενσωματωμένες στο τοπικό πλαίσιο και στις τοπικές δυνατότητες, ακόμη και αν η διαδικασία αυτή απαιτήσει περισσότερο χρόνο μέχρι να αποφέρει τα αναμενόμενα

αποτελέσματα.

3. ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ ΤΩΝ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΟΥΧΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΜΕΤΡΑ

Η στρατηγική της ΕΕ για τα νησιά θα πρέπει να υπερβεί το στάδιο των γενικών πολιτικών κατευθύνσεων και να θεσπίσει επιχειρησιακά εργαλεία προσαρμοσμένα στις συνθήκες των νησιών.

3.1. Εισαγωγή προϋποθέσεων βάσει πόρων: Δημιουργία υποχρεωτικών συνδέσεων μεταξύ της έγκρισης αναπτυξιακών έργων και της επαληθευμένης διαθεσιμότητας πόρων (νερό, ενέργεια, χωρητικότητα διαχείρισης αποβλήτων) στις επενδύσεις που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ και στα εθνικά πλαίσια χωροταξικού σχεδιασμού.

3.2. Ανάπτυξη ενός πλαισίου της ΕΕ για τη φέρουσα ικανότητα των νησιών: Υποστήριξη της δημιουργίας τυποποιημένων μεθοδολογιών και δεικτών για την αξιολόγηση και την παρακολούθηση της φέρουσας ικανότητας, συμπεριλαμβανομένης της τουριστικής μεγέθυνσης, της χρήσης νερού και της πίεσης στις υποδομές.

3.3. Καθορισμός δεικτών ειδικά για τα νησιά (KPI)

Εισαγωγή μετρήσιμων δεικτών όπως:

• Αναλογία κλινών τουρισμού προς μόνιμους κατοίκους
• Αναλογία κλινών τουρισμού προς έκταση του νησιού
• Μέγιστη πληθυσμιακή πίεση
• Κατανάλωση νερού ανά επισκέπτη
• Κατανάλωση ενέργειας ανά επισκέπτη
• Ποσοστό ανακύκλωσης
• Εκτάσεις ανεξέλεγκτων χωματερών
• Πλήθος/πυκνότητα γεωτρήσεων και ποιοτικά χαρακτηριστικά νερού
• Δυναμικό υγειονομικής περίθαλψης προς μόνιμους κατοίκους και επισκέπτες
• Ποσοστό λειτουργικών μοντέλων συμμετοχικής διαχείρισης/συνεταιριστικών μοντέλων σε όλους τους τομείς

Αυτοί οι δείκτες θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τόσο στις αποφάσεις σχεδιασμού όσο και στις αποφάσεις χρηματοδότησης.

3.4. Ενίσχυση της ολοκληρωμένης και τοπικά προσανατολισμένης διακυβέρνησης: Προώθηση του συντονισμού μεταξύ των τομεακών πολιτικών (τουρισμός, ύδρευση, ενέργεια, χωροταξία) μέσω πλαισίων ολοκληρωμένης διακυβέρνησης σε νησιωτικό επίπεδο.

3.5. Υποστήριξη της οικονομικής διαφοροποίησης και της διατήρησης της τοπικής αξίας: Προτεραιότητα στη χρηματοδότηση τομέων που ενισχύουν την ανθεκτικότητα, όπως η βιώσιμη γεωργία, τα τοπικά συστήματα παραγωγής και οι πρωτοβουλίες κυκλικής οικονομίας.

3.6. Ενίσχυση κοινοτικών και συμμετοχικών μοντέλων: Παροχή στοχευόμενης στήριξης σε ενεργειακές κοινότητες, συνεταιρισμούς και άλλες μορφές δημοκρατικής οικονομικής οργάνωσης, εξασφαλίζοντας την τοπική συμμετοχή στις αναπτυξιακές διαδρομές. Αυτή η στήριξη ίσως πρέπει να ξεκινήσει από τα τελείως αρχικά στάδια λειτουργίας τέτοιων οργανώσεων καθώς τα νησιά υπολείπονται σε υποδομές και εγκατεστημένη γνώση γύρω από τα συμμετοχικά μοντέλα.

3.7. Απλοποίηση και προσαρμογή των χρηματοδοτικών μέσων της ΕΕ για τα νησιά: Μείωση της διοικητικής πολυπλοκότητας και δημιουργία ολοκληρωμένων σημείων πρόσβασης προσαρμοσμένων στις μικρής κλίμακας νησιωτικές αρχές και τους τοπικούς φορείς.

4. ΝΕΟΛΑΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΠΑΡΑΜΟΝΗΣ

Σε νησιά όπως η Κως, η αποδημία των νέων δεν οφείλεται τόσο στη γεωγραφική απομόνωση όσο στις διαρθρωτικές ανισορροπίες.

Μεταξύ των βασικών παραγόντων συγκαταλέγονται:

• Η έλλειψη προσιτής στέγασης λόγω της πίεσης που ασκεί ο τουρισμός
• Τα έντονα εποχιακά πρότυπα απασχόλησης
• Οι περιορισμένες ευκαιρίες εκτός του τουριστικού τομέα
• Ο αποκλεισμός από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων

Τα ευρήματα ενός διήμερου συμμετοχικού εργαστηρίου που διοργάνωσε η «Βιώσιμη Κως» το 2025 (εφημερίδα «Σταθμός»: «Σήμα κινδύνου» για την Κω: Κορεσμός, υπερτουρισμός και κοινωνικές ανισότητες στο επίκεντρο της διημερίδας», Απρίλιος 2025), στο οποίο συμμετείχαν περίπου 50 εκπρόσωποι επιχειρήσεων και κοινωνικών οργανώσεων και περίπου 100 κάτοικοι της περιοχής, επιβεβαιώνουν περαιτέρω αυτές τις δυναμικές. Και στις δύο ομάδες υπήρχε ισχυρή συναίνεση ότι το νησί έχει φτάσει ή έχει υπερβεί τα όρια της φέρουσας ικανότητάς του.

Οι ερωτηθέντες εξέφρασαν ιδιαίτερη ανησυχία σχετικά με την κυριαρχία του τρέχοντος τουριστικού μοντέλου, τις πιέσεις στους φυσικούς πόρους και τη μείωση της ποιότητας ζωής.

Οι πολίτες, ειδικότερα, ανέφεραν τις προκλήσεις της αγοράς εργασίας, όπως η έλλειψη ποιοτικών ευκαιριών απασχόλησης και οι χαμηλοί μισθοί, καθώς και οι αυξανόμενες οικονομικές ανισότητες.

Εκφράστηκαν επίσης ανησυχίες σχετικά με τη συγκέντρωση των εσόδων από τον τουρισμό, σε περιορισμένο αριθμό φορέων, και τη διαρροή της τουριστικής αξίας σε αποδέκτες εκτός της οικονομίας του νησιού. Αυτές οι αντιλήψεις υποδηλώνουν ένα αναπτυξιακό μοντέλο που δεν μεταφράζεται σε οφέλη που μοιράζονται ευρέως, ιδίως για τις νεότερες γενιές.

Η διασφάλιση του «δικαιώματος παραμονής» απαιτεί, συνεπώς, ολοκληρωμένες πολιτικές που να συνδέουν τη στέγαση, την οικονομική διαφοροποίηση, τις δίκαιες συνθήκες εργασίας και τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.

Χωρίς τέτοια μέτρα, τα νησιά που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τον τουρισμό κινδυνεύουν να επιδεινώσουν τη δημογραφική παρακμή, την κοινωνική ανισότητα και τη μειωμένη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα.

5. ΣΤΟΙΧΕΙΑ

5.1. ΦΕΡΟΥΣΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ:

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία (2024) του Ελληνικού Συνδέσμου Ξενοδόχων, η Κως διαθέτει συνολικά 57.705 κλίνες ξενοδοχείων. Σημαντικό μερίδιο αυτής της χωρητικότητας συγκεντρώνεται σε καταλύματα υψηλότερης κατηγορίας, με 23.223 κλίνες να κατατάσσονται ως πέντε αστέρων και 19.907 ως τεσσάρων αστέρων, που αντιστοιχούν σε περίπου 40% και 35% της συνολικής χωρητικότητας αντίστοιχα.

Μια σύγκριση με τα στοιχεία του 2013 υπογραμμίζει μια έντονη διαρθρωτική μετατόπιση στο τουριστικό μοντέλο του νησιού. Εκείνη την εποχή, η Κως διέθετε συνολικά 46.007 κλίνες ξενοδοχείων, εκ των οποίων μόνο 10.044 ανήκαν στην κατηγορία των πέντε αστέρων. Κατά την τελευταία δεκαετία, ενώ η συνολική χωρητικότητα κλινών αυξήθηκε κατά περίπου 25%, ο αριθμός των κλινών πέντε αστέρων αυξήθηκε κατά περίπου 131%.

Η εξέλιξη αυτή υποδηλώνει έναν σαφή αναπροσανατολισμό του τοπικού τουριστικού τομέα προς καταλύματα υψηλότερης κατηγορίας με σημαντικές συνοδευόμενες παροχές (πισίνες, γκαζόν, χώροι διασκέδασης κοκ).

Αυτές οι παροχές αυξάνουν σημαντικά τη ζήτηση ανά επισκέπτη για ενέργεια, νερό και υλικά και δημιουργούν υψηλότερα επίπεδα αποβλήτων. Σε νησιωτικά περιβάλλοντα όπως η Κως, όπου οι φυσικοί πόροι και η χωρητικότητα των υποδομών είναι εγγενώς περιορισμένοι, το μοντέλο αυτό ασκεί δυσανάλογη πίεση στα αποθέματα νερού, στα ενεργειακά συστήματα και στη διαχείριση των αποβλήτων. Το αποτέλεσμα είναι ένα σημαντικά υψηλότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα σε

σύγκριση με μορφές διαμονής μικρότερης κλίμακας και ενσωματωμένες στο τοπικό περιβάλλον.

Δείκτες απόδοσης (KPI):

• Αναλογία κλινών ξενοδοχείων προς κατοίκους (HBR) = Συνολικός αριθμός κλινών ξενοδοχείων / Μόνιμος πληθυσμός = 1,56 κλίνες ανά κάτοικο
• Δείκτης κλινών ξενοδοχείων πέντε αστέρων προς κατοίκους (5HBR) = 0,63
• Αναλογία συνολικών κλινών προς κατοίκους (TBR) = Συνολικός αριθμός κλινών τουρισμού (ξενοδοχεία, δωμάτια προς ενοικίαση, βραχυπρόθεσμες μισθώσεις) / Μόνιμος πληθυσμός = 68.759 / 37.089 = 1,85 κλίνες ανά κάτοικο

Σύγκριση του δείκτη HBR μεταξύ των κορυφαίων τουριστικών προορισμών στην Ελλάδα:

Αναλογία κλινών ξενοδοχείων προς κατοίκους

Προορισμός Ξεν. Κλίνες Πληθυσμός HBR

Μύκονος 16.921 10.704 1,58

Κως 57.705 37.089 1,56

Σαντορίνη 18.155 15.480 1,17

Ζάκυνθος 39.138 41.180 0,95

Ρόδος 103.429 125.113 0,83

Κέρκυρα 50.333 101.600 0,50

Κρήτη 196.877 624.408 0,32

Λευκάδα 6.209 21.900 0,28

πηγή: Hellenic Chamber of Hotels, Hellenic Statistical Authority

Αναλογία πεντάστερων κλινών ξενοδοχείων προς κατοίκους (5HBR)

Προορισμός Ξεν. Κλίνες Πληθυσμός 5HBR

Μύκονος 8.061 10.704 0,75

Κως 23.223 37.089 0,63

Σαντορίνη 6031 15.480 0,39

Ρόδος 37.851 125.113 0,30

Κέρκυρα 15613 101.600 0,15

Ζάκυνθος 8036 41.180 0,20

Κρήτη 60.906 624.408 0,10

Λευκάδα 504 21.900 0,02

πηγή: Hellenic Chamber of Hotels, Hellenic Statistical Authority

Αν και η Κως κατατάσσεται δεύτερη μεταξύ των οκτώ νησιωτικών προορισμών τόσο ως προς το συνολικό αριθμό κλινών ξενοδοχείων (HBR = 1,56) όσο και ως προς τις κλίνες ξενοδοχείων πέντε αστέρων (5HBR = 0,63) σε σχέση με τον μόνιμο πληθυσμό της, η σχετική απόκλιση από τον μέσο όρο αυξάνεται σημαντικά στην περίπτωση της χωρητικότητας πέντε αστέρων (από 1,73 σε 1,97).

Αυτό υποδηλώνει ότι οι τουριστικές υποδομές υψηλού επιπέδου συγκεντρώνονται δυσανάλογα περισσότερο στην Κω σε σύγκριση με την ομάδα αναφοράς, σε σχέση με τη συνολική χωρητικότητα διαμονής.

Με άλλα λόγια, ενώ η συνολική τουριστική πίεση του νησιού είναι ήδη υψηλή, η ένταση και το δυνητικό περιβαλλοντικό βάρος που συνδέεται με τον πολυτελή τουρισμό είναι ακόμη πιο άνισα κατανεμημένα, υποδηλώνοντας υψηλότερο επίπεδο διαρθρωτικής πίεσης που συνδέεται συγκεκριμένα με την ανάπτυξη ξενοδοχείων υψηλού επιπέδου.

5.2. ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΗΣΙΑ ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΚΟΡΥΦΗ ΤΗΣ ΛΙΣΤΑΣ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΥΨΗΛΟΤΕΡΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ.

Σύμφωνα με μια μελέτη με θέμα «Η έντονη τουριστική αξιοποίηση των ελληνικών περιφερειών στο ευρύτερο πλαίσιο της ΕΕ» (Gourzis, Saroukou & Gialis, 2025), το Νότιο Αιγαίο και τα Ιόνια Νησιά καταλαμβάνουν σταθερά τις δύο πρώτες θέσεις ως οι περιοχές με την υψηλότερη τουριστικοποίηση στην Ευρώπη. Η μελέτη καταγράφει δείκτη τουριστικοποίησης 3,88 για το Νότιο Αιγαίο (όπου βρίσκεται η Κως) και 3,58 για τα Ιόνια Νησιά, ενώ την τρίτη θέση καταλαμβάνει η Αδριατική Κροατία με πολύ χαμηλότερο δείκτη 2,63.

Σύμφωνα με τους συγγραφείς, μια τόσο υψηλή τουριστικοποίηση «δεν ανοίγει το δρόμο για βιώσιμη ανάπτυξη, ούτε βελτιώνει τις συνθήκες εργασίας». Θεωρεί επίσης ενδεικτικό της υψηλής τουριστικοποίησης το γεγονός ότι το Νότιο Αιγαίο το 2022 «είχε σχεδόν ένα κρεβάτι ανά κάτοικο», ενώ η Κως το 2024 έχει 1,85 κρεβάτια ανά κάτοικο.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, ενώ η περιοχή του Νοτίου Αιγαίου κατατάσσεται μεταξύ των περιοχών με την υψηλότερη τουριστική ένταση στην Ευρώπη, το νησί της Κω, μαζί με τη Μύκονο, καταγράφει μερικά από τα υψηλότερα επίπεδα τουριστικής έντασης εντός της περιοχής.

Με βάση την ανάλυση της φέρουσας ικανότητας που παρουσιάστηκε στην προηγούμενη ενότητα, η Κως μπορεί να θεωρηθεί μεταξύ των νησιών με τη μεγαλύτερη τουριστική κορεσμό όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρη την Ευρώπη.

5.3. ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΔΟΜΗΜΕΝΗΣ ΕΚΤΑΣΗΣ ΣΤΑ ΝΗΣΙΑ

Η δραματική αύξηση της δομημένης έκτασης έχει αλλάξει τον χαρακτήρα πολλών νησιών. Στην Κέρκυρα, η δομημένη έκταση αυξήθηκε κατά 147,5% σε διάστημα περίπου τεσσάρων δεκαετιών!

Στην Κω, οι κατασκευές αυξήθηκαν κατά περίπου 120%, στη Μύκονο κατά 110% και στο Άνω Κουφονήσι (που κάποτε ήταν μια άγονη ακτογραμμή) κατά 73,55%. (Πηγή εφημερίδα «Το Βήμα»: «Θάλασσα από μπετόν «πνίγει» τα νησιά- Ποια κατέχουν τα πρωτεία, οι μη αναστρέψιμες αλλαγές», Ιούλιος 2025).

5.4. ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΔΙΑΡΡΟΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΣΟΔΩΝ

Στην πρόσφατη παρουσίαση της Μελέτης για τον Τοπικό Πολεοδομικό Σχεδιασμό της Κω, στο κεφάλαιο με τίτλο «Αξιολόγηση της τρέχουσας κατάστασης», οι συγγραφείς υπογράμμισαν τη συνύπαρξη στο νησί της Κω, χαμηλής ανεργίας από τη μία πλευρά και χαμηλά επίπεδα εισοδήματος από την άλλη. Αυτό υποδηλώνει μια οικονομία που βασίζεται κυρίως στην απασχόληση χαμηλής ειδίκευσης, με περιορισμένη διαπραγματευτική δύναμη των εργαζομένων και υψηλό ποσοστό κερδών που καταλήγουν σε φορείς εκτός της τοπικής οικονομίας.

Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από το υψηλό κόστος διαβίωσης στο νησί,

συμπεριλαμβανομένων των αυξημένων εξόδων στέγασης, καθώς και των αυξημένων εξόδων μεταφοράς.

Συνολικά, η χαμηλή ανεργία δεν μεταφράζεται σε οικονομική ευημερία.

Η απασχόληση παραμένει σε μεγάλο βαθμό εποχική και χαμηλόμισθη, η προστιθέμενη αξία ανά εργαζόμενο είναι περιορισμένη και η οικονομική πίεση στα νοικοκυριά είναι υψηλότερη από ό,τι υποδηλώνουν οι συνολικοί δείκτες. Αυτά τα χαρακτηριστικά αντανακλούν μια οικονομική δομή που εξαρτάται από τον τουρισμό και είναι μονοτομεακή.

5.5. ΟΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΑΠΟ ΤΙΣ 78 ΠΑΡΑΛΙΕΣ ΤΗΣ ΚΩ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΥΝ ΣΟΒΑΡΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΒΡΩΣΗΣ

Στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος MARICC (https://maricc.gr/ ) του Πανεπιστημίου του Αιγαίου, τα ευρήματα για το νησί της Κω είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Για την περίοδο 2004–2023, καταγράφηκε παράκτια διάβρωση κατά μήκος περίπου του 70% των παραλιών του νησιού.

Η μελέτη δείχνει επίσης ότι τουλάχιστον μία στις τέσσερις (25%) παραλίες αναμένεται να υποχωρήσει κατά 20% του τρέχοντος πλάτους της, έως το 2050. Σε ένα πιο δυσμενές κλιματικό σενάριο, οι προβλέψεις γίνονται σημαντικά πιο σοβαρές, με έως και το 80% των παραλιών να αναμένεται να υποχωρήσουν κατά 20% και περίπου το 15% να προβλέπεται ότι θα εξαφανιστεί

εντελώς.

Επιπλέον, η μελέτη διαπιστώνει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των παραλιών (περίπου 95%) οριοθετείται από παράκτιους γκρεμούς ή κατασκευασμένες υποδομές, περιορίζοντας τη δυνατότητά τους να υποχωρήσουν φυσικά προς την ενδοχώρα. Ως αποτέλεσμα, αυτές οι τάσεις είναι πιθανό να οδηγήσουν σε σημαντική απώλεια παραλιών και μακροπρόθεσμη, ενδεχομένως μη αναστρέψιμη, παράκτια διάβρωση. (πηγή: Εφημερίδα «Σταθμός»: «Θέματα διάβρωσης παρουσιάζουν οι περισσότερες από τις 78 παραλίες της Κω (70%)».

ΠΗΓΗ: ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ