Νίκος Καστανός: Ο συμπατριώτης μας Ασκληπιός είναι θυμωμένος με την Κω

Η διαφορά μεταξύ του Κηρυκείου του Ερμή και της ράβδου του Ασκληπιού

• Το σύμβολο του Ερμή, με δύο φίδια πλεγμένα γύρω από μια ράβδο και συχνά με φτερά, ονομάζεται κηρύκειο (caduceus).
• Το σύμβολο του Ασκληπιού, με ένα φίδι τυλιγμένο γύρω από μια ράβδο, ονομάζεται ράβδος του Ασκληπιού.

Άρθρο του γιατρού Νίκου Καστανού*

Το ιστορικά καθιερωμένο σύμβολο της ιατρικής είναι η ράβδος του Ασκληπιού. Το κηρύκειο συνδέεται παραδοσιακά με τους αγγελιοφόρους, το εμπόριο και τη διαπραγμάτευση. Η χρήση του στον χώρο της υγείας οφείλεται σε ιστορική σύγχυση, ιδιαίτερα διαδεδομένη στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Δύο φίδια και φτερά: κηρύκειο του Ερμή.
Ένα φίδι χωρίς φτερά: ράβδος του Ασκληπιού, σύμβολο της ιατρικής.

Παρότι μοιάζουν οπτικά, τα δύο σύμβολα προέρχονται από διαφορετικές παραδόσεις και αρχικά εξέφραζαν πολύ διαφορετικές ιδέες.

1. Το κηρύκειο του Ερμή

Το κηρύκειο είναι μια ράβδος γύρω από την οποία πλέκονται συμμετρικά δύο φίδια. Στην πιο γνωστή απεικόνισή του, στην κορυφή υπάρχουν δύο φτερά.

Η λατινική ονομασία caduceus προέρχεται από την ελληνική λέξη κηρύκειον, δηλαδή τη «ράβδο του κήρυκα». Δεν εμφανίστηκε ως ιατρικό όργανο, αλλά ως έμβλημα που αναγνώριζε και προστάτευε τον κήρυκα ή αγγελιοφόρο.

Σε ποιον ανήκε;

Στην ελληνική μυθολογία ήταν γνώρισμα του Ερμή. Ο Ερμής ήταν αγγελιοφόρος των θεών και συνδεόταν με:

• Την επικοινωνία και την ευγλωττία.
• Τους κήρυκες και τους πρεσβευτές.
• Τη διαπραγμάτευση και τη διπλωματία.
• Το εμπόριο και τις ανταλλαγές.
• Τους ταξιδιώτες και τους δρόμους.
• Την ταχύτητα και την κίνηση.
• Επίσης, στην πιο αμφίσημη πλευρά του, την πονηριά, τους κλέφτες και την εξαπάτηση.

Τα φτερά του κηρυκείου εκφράζουν κυρίως την ταχύτητα του αγγελιοφόρου. Τα δύο αντικριστά και ισορροπημένα φίδια συνδέθηκαν αργότερα με την ομόνοια μεταξύ αντίθετων δυνάμεων, τη διαπραγμάτευση και την αποκατάσταση της ειρήνης.

Από πού προέρχονται τα δύο φίδια;

Υπάρχουν διάφορες μυθολογικές αφηγήσεις. Σύμφωνα με μία από τις γνωστότερες, ο Ερμής συνάντησε δύο φίδια που μάχονταν και τα χώρισε με τη ράβδο του. Εκείνα τυλίχθηκαν έπειτα ισορροπημένα γύρω της.

Έτσι, το κηρύκειο έγινε εικόνα της:

• Ειρήνευσης.
• Συμφιλίωσης.
• Διαιτησίας.
• Ισορροπίας μεταξύ αντίθετωνδυνάμεων.
• Ικανότητας επικοινωνίας.

Ποια είναι η σχέση του με τον ρωμαϊκό Mercurius;

Οι Ρωμαίοι ταύτισαν τον Ερμή με τον Mercurius. Επειδή ο τελευταίος θεωρούνταν προστάτης του εμπορίου, το κηρύκειο καθιερώθηκε ως σύμβολο για:

• Εμπόρους.
• Εμπορικά επιμελητήρια.
• Τελωνεία.
• Εμπορικέςδραστηριότητες.
• Λογιστική και οικονομία.
• Επικοινωνίες και ταχυδρομικές υπηρεσίες.

Γιατί χρησιμοποιείται στην ιατρική;

Η χρήση του στην ιατρική είναι, σε μεγάλο βαθμό, αποτέλεσμα εικονογραφικής σύγχυσης.

Κατά την Αναγέννηση και τους νεότερους χρόνους, ορισμένοι τυπογράφοι χρησιμοποίησαν το κηρύκειο ως εκδοτικό σήμα, επειδή ο Ερμής συνδεόταν με την επικοινωνία, τη γραφή και τη μετάδοση της γνώσης. Καθώς οι εκδότες αυτοί τύπωναν και ιατρικά βιβλία, το σύμβολο άρχισε να εμφανίζεται έμμεσα και σε ιατρικό περιβάλλον.

Η σύγχυση εδραιώθηκε ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το 1902, το Ιατρικό Τμήμα του αμερικανικού στρατού υιοθέτησε επισήμως το κηρύκειο ως διακριτικό του. Η απόφαση αυτή επηρέασε έντονα τη χρήση των συμβόλων και συνέβαλε στην υιοθέτησή του από νοσοκομεία, κλινικές, ασφαλιστικές εταιρείες και άλλους αμερικανικούς οργανισμούς. Το ίδιο το ιστορικό κέντρο του στρατού αναγνωρίζει ότι το κηρύκειο ανήκει στον Ερμή και όχι στον Ασκληπιό.

2. Η ράβδος του Ασκληπιού

Η ράβδος του Ασκληπιού αποτελείται από:

• Ένα απλό ραβδί, συνήθως ξύλινο.
• Ένα μόνο φίδι τυλιγμένο γύρω του.
• Κανένα φτερό.

Είναι το ιστορικά και εννοιολογικά καθιερωμένο σύμβολο της ιατρικής και της θεραπευτικής τέχνης. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επιβεβαιώνει ότι η ράβδος με το ένα φίδι προέρχεται από την παράδοση του Ασκληπιού και αποτελεί από την αρχαιότητα σύμβολο της ιατρικής.

Τι σημαίνει το ραβδί;

Το ραβδί μπορεί να ερμηνευθεί ως:

• Στήριγμα του γιατρού που βαδίζει σε δύσκολο δρόμο.
• Αναφορά στον περιπλανώμενο χαρακτήρα πολλών αρχαίων θεραπευτών.
• Εμπειρία που αποκτάται στην πορεία.
• Έκφραση της απλότητας και της λιτότητας της γνήσιας ιατρικής τέχνης.
• Σύμβολο της συνοδείας του ασθενούς κατά τη διάρκεια της ασθένειας.

Δεν πρόκειται για βασιλικό σκήπτρο ούτε για πολυτελή ράβδο. Σε πολλές αρχαίες απεικονίσεις είναι ένα ακανόνιστο ξύλο, με κόμπους, που θυμίζει κλαδί. Η εικόνα αυτή ταιριάζει με την αντίληψη της ιατρικής ως υπηρεσίας και συμπαράστασης.

Τι σημαίνει το φίδι;

Το φίδι είχε πολλές, μερικές φορές φαινομενικά αντιφατικές, σημασίες:

1. Ανανέωση. Επειδή αλλάζει περιοδικά δέρμα, έδινε την εντύπωση ότι ανανεώνεται. Έτσι μπορούσε να συμβολίζειτην αναγέννηση και την ανάρρωση.
2. Ζωή και θάνατος. Ορισμένα φίδια μπορούν να σκοτώσουν με το δηλητήριό τους. Ωστόσο, επικίνδυνες ουσίες, όταν χορηγούνται σωστά, μπορούν να έχουν και θεραπευτικές ιδιότητες. Το φίδι εκφράζει έτσι την αμφισημία της ιατρικής: η ίδια παρέμβαση μπορεί να θεραπεύσει ή να βλάψει, ανάλογα με τη δόση και τον τρόπο εφαρμογής της.
3. Κρυμμένη γνώση. Επειδή ζει σε επαφή με τη γη και εξαφανίζεται σε σχισμές και κοιλότητες, θεωρήθηκε ότι συνδέεται με τις βαθύτερες δυνάμεις της φύσης και τη γνώση των θεραπευτικών μέσων.
4. Επαγρύπνηση. Το φίδι μοιάζει να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση. Η ιδιότητα αυτή μπορούσε να συνδεθεί με την προσοχή που οφείλει να διατηρεί ο γιατρός.
5. Σύνεση. Η εικόνα του μπορεί να εκφράζει την ανάγκη για προσεκτική δράση, παρατήρηση και ορθή κρίση.

3. Ποιοι οργανισμοί χρησιμοποιούν τη ράβδο του Ασκληπιού;

Η ράβδος με το ένα φίδι εμφανίζεται στα εμβλήματα πολλών ιατρικών οργανισμών, μεταξύ των οποίων:

• Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, όπου τοποθετείται πάνω σε παγκόσμιο χάρτη.
• Η Αμερικανική Ιατρική Ένωση (AmericanMedicalAssociation), η οποία την ενσωμάτωσε επισήμως στο έμβλημά της το 1910.
• Διάφοροι ιατρικοί σύλλογοι και ιατρικές σχολές.
• Το Άστρο της Ζωής, που χρησιμοποιείται στις επείγουσες ιατρικές υπηρεσίες και έχει στο κέντρο του μια ράβδο του Ασκληπιού.

Έτσι αναγνωρίζεται εύκολα το ιστορικά καθιερωμένο ιατρικό σύμβολο:

Ένα φίδι, ένα ραβδί, κανένα φτερό: Ιατρική.
Δύο φίδια, συμμετρία και φτερά: Ερμής, επικοινωνία και εμπόριο.

4. Άλλα σύμβολα που δεν πρέπει να συγχέονται

Το κύπελλο της Υγείας

Παρουσιάζει ένα φίδι που πίνει από ένα κύπελλο ή σκύβει πάνω του. Είναι το παραδοσιακό σύμβολο:

• Της φαρμακευτικής.
• Των φαρμακοποιών.
• Της παρασκευής και χορήγησης φαρμάκων.

Η ράβδος με το φίδι μέσα στο Άστρο της Ζωής

Πρόκειται για μια σύγχρονη προσαρμογή της ράβδου του Ασκληπιού, η οποία χρησιμοποιείται για να συμβολίζει:

• Την επείγουσα ιατρική βοήθεια.
• Τα ασθενοφόρα.
• Τις υπηρεσίες επείγουσας υγειονομικής περίθαλψης.

Πιστεύω ότι αξίζει τον κόπο να λάβουμε σοβαρά υπόψη αυτές τις διαφορές, δεδομένης της πολύ στενής σχέσης που έχει το νησί μας όχι μόνο με τον Ιπποκράτη, αλλά και με τον Ασκληπιό. Δεν μπορούμε να περιφρονούμε τον συμπατριώτη μας, τον Θεό της Ιατρικής.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όχι μόνο ο Ιπποκράτης είναι γιος της Κω. Το ίδιο ισχύει και για τον Ασκληπιό. Η γιαγιά του, από την πλευρά του πατέρα του Απόλλωνα, ήταν η Λητώ, κόρη της Κω. Και όχι μόνο αυτό: ο Ασκληπιός παντρεύτηκε κόρη της Κω. Η Ηπιόνη, η σύζυγος του Ασκληπιού και μητέρα της Υγείας, της Πανάκειας, της Αίγλης, κ.λπ., ήταν συμπατριώτισσά μας, από την Κω. 

Δεν έχουμε καμία δικαιολογία. Τουλάχιστον εμείς, όταν αναφερόμαστε στην Ιατρική, πρέπει να χρησιμοποιούμε τη ράβδο του Ασκληπιού και όχι το Κηρύκειο του Ερμή.

Μακάρι να είχαμε το θάρρος να αλλάξουμε ακόμη και το λογότυπο του δήμου μας. Είμαι σίγουρος ότι, αν το αλλάζαμε, ο συμπατριώτης μας ο Ασκληπιός θα ήταν ευχαριστημένος, καθώς ειλικρινά μου φαίνεται ότι χρόνια τώρα αισθάνεται κάπως προσβεβλημένος από το νησί του.

*Ο Νίκος Καστανός είναι ιδρυτής και εκτελεστικός διευθυντής της MedicalTrends στη Βαρκελώνη, ενός οργανισμού που ασχολείται με την ανάπτυξη καινοτόμων προγραμμάτων συνεχιζόμενης ιατρικής εκπαίδευσης. Επιπλέον, ήταν συνιδρυτής και πρώτος αντιπρόεδρος της GAME – GlobalAllianceforMedicalEducation, με έδρα τη Νέα Υόρκη, στις ΗΠΑ.

Σε συνεργασία με περισσότερες από 20 αμερικανικές ιατρικές ενώσεις, μεταξύ των οποίων το AmericanCollegeofCardiology, η AmericanThoracicSociety, η AmericanHeartAssociation και η AmericanSocietyofClinicalOncology, αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής του δραστηριότητας στην ανάπτυξη καινοτόμων προγραμμάτων μεταπτυχιακής ιατρικής εκπαίδευσης, τα οποία υλοποιούνται στην Ευρώπη, την Ασία, τη Λατινική Αμερική, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή.

Ο Νίκος Καστανός ίδρυσε επίσης και είναι εκτελεστικός διευθυντής του «Ιπποκρατικού Κινήματος», ενός διεθνούς οργανισμού που έχει ως αποστολή να προάγει την ευαισθητοποίηση σχετικά με την ανάγκη και τη θεμελιώδη απαίτηση των επαγγελματιών υγείας να προσφέρουν αριστεία, τόσο στην επιστήμη όσο και στην ανθρωπιστική προσέγγιση, ακολουθώντας το πνεύμα του Ιπποκράτη κατά την άσκηση του επαγγέλματός τους, για την ευημερία των επαγγελματιών και των ασθενών τους.

Έχει οριστεί παγκόσμιος ιπποκρατικός πρεσβευτής από τον δήμο της Κω.